Rydym yn defnyddio briwsion

Mae’r wefan yma’n defnyddio briwsion er mwyn gweithio. O ddal i ddefnyddio’r wefan yma, rydych yn derbyn ein bod yn gosod briwsion ar eich cyfrifiadur. Gweler ein polisi briwsion i gael rhagor o wybodaeth. 

Mae Neuadd Dewi Sant wedi ei gau i’r cyhoedd tan Dydd Llun 2 Tachwedd 2020 gan ein bod yn glynu wrth gyngor a roddwyd gan Lywodraeth y DU.  Mae diogelwch ein cyngherddwyr, ein staff a’n hartistiaid o’r pwys mwyaf.

Bydd y wybodaeth ddiweddaraf ar y wefan. 

Os digwydd bod arnoch angen cysylltu â ni, rhowch ganiad i’n rhif dros dro ar 07391 791934. Mae swyddogion ar ochr arall y llinell ffôn o ddydd Llun i ddydd Gwener 9.30am – 4.00pm.  Cofiwch fod yn amyneddgar gan fod y llinell yn brysur a chofio hefyd ein bod, gwaetha’r modd, yn methu ymateb i negeseuon na thestun na llais a adawir ar y rhif yma.

Peidiwch â dangos y neges hon eto.
 
 

Bywgraffiad Kate Rusby

O’r holl sêr yn ffurfafen ryfeddol Cerddoriaeth Werin, does yr un sy’n disgleirio mor llachar â’r ferch o Swydd Efrog, Kate Rusby.

Yn gantores sy’n dehongli’n anhygoel, mae llais soniarus Kate yn atseinio â phrydferthwch hiraethlon angel o’r byd hwn.   Yn meddiannu geiriau ag argyhoeddiad naturiol - waeth pa mor hen neu newydd yw’r geiriau hynny - mae ganddi’r ddawn brin honno i gario’r gynulleidfa gyda hi, eu cyffwrdd yn emosiynol a dod â phob alaw yn fyw yn eu profiad a’u dychymyg.  Mae’n ddawn brin na chyflawnir drwy ganu’n uchel neu fod yn orddramatig, ond drwy symlrwydd, cynildeb a ffydd yn stori’r gân y mae’n dewis ei chanu.

Gyrfa gynnar

Dim rhyfedd felly bod Kate, mor gynnar â 1999, yn ddim ond 26 oed, wedi cael ei henwi fel un o Ddeg Llais Gwerin Gorau’r Ganrif. Mae popeth y mae wedi'i wneud ers hynny wedi cadarnhau gweledigaeth y rhai a roddodd yr anrhydedd honno iddi. O fod yn enwebai ar gyfer gwobr Mercury 1999 – a oedd yn anarferol iawn i ganwr gwerin bryd hynny a nawr – am ei hail albwm unigol oedd yn llawn hyder syfrdanol, Sleepless, i’r albwm cyfareddol Life in a Paper Boat yn 2016, mae Kate wedi aros yn driw i'w gwreiddiau gwerinol ac acwstig.

Hyn, er gwaetha’r temtasiynau roddodd cydnabyddiaeth gynnar o’r fath yn ei llwybr:

"Tuag adeg ‘Sleepless’ roedd gwahanol bobl yn chwifio cytundebau o’m mlaen i, i gyd yn dweud, ‘Dewch gyda ni, fe wnawn ni chi yn seren’. Roedden nhw am i mi wneud record 'pop', ond fe fyddwn i’n ateb, 'Dowch o na - pam fydden i'n gwneud math arall o gerddoriaeth ar yr union adeg yr ydw i'n dechrau llwyddo gyda’r hyn dwi eisiau gwneud?’  Rwy'n dod o deulu cryf, clos mewn pentref bach ar gyrion Barnsley – mae’r holl hylabalw yna am fod yn seleb, yn y siartiau, bod mor enwog ag y gallwch chi, mor bell oddi wrth y pethau rwy'n malio amdanyn nhw mewn bywyd.

Felly, i mi, dyna oedd y syniad gwaethaf yn y byd!”

Roedd penderfyniad o'r fath yn tanlinellu nid yn unig gariad diysgog Kate tuag at gerddoriaeth werin ond hefyd ei chryfder cymeriad. Roedd gweledigaeth glir o'r fath o'r hyn oedd yn bwysig iddi hi, o bwy oedd hi fel artist a lle roedd hi am i'w thalent fynd â hi yn brin, ac mae’n anghyffredin mewn un mor ifanc. Fodd bynnag, wrth i'r blynyddoedd fynd heibio, mae doethineb ei dewis wedi'i brofi bob tro y mae hi wedi rhyddhau record newydd neu wedi gosod ei throed ar lwyfan. Mae Kate Rusby yn artist o’r iawn ryw, mae llwybr ei gyrfa wedi’i benderfynu gan allu cynhenid i wybod beth sy'n iawn i’w cherddoriaeth - a'i henaid. A nawr, dros bum mlynedd ar hugain yn ddiweddarach yn ei gyrfa, mae’n parhau i fod yn boblogaidd iawn ac yn cael clod gan bawb.

Gwreiddiau a theulu Kate

Ni fyddai'r rhai oedd yn agos at Kate wedi cael eu synnu gan ei phenderfyniad i gadw'r ffydd na chyda’i gwobr o Fathodyn Aur gan y Gymdeithas Ddawns a Chân Werin Seisnig. Bydden nhw wedi tynnu sylw at y ffaith bod gwerin yn ei gwaed o'r eiliad y cafodd ei geni. Yn wir mae'n fater teuluol i raddau helaeth. Roedd rhieni Kate, Ann a Steve, wedi chwarae mewn band ceilidh ers eu harddegau, ac roedd Steve hefyd yn ddyn sain – sgìl a drosglwyddwyd i’w fab Joe. Felly ar benwythnosau a gwyliau tra oedd ei ffrindiau ar eu ffordd i gyngherddau Bon Jovi neu'r disgo lleol, byddai Kate, ynghyd â'i brawd a’i chwaer Emma a Joe, yn cael eu rhoi yng nghefn car y teulu ac yn mynd i ŵyl werin rhywle yn y DU. I basio’r amser ar y ffordd byddai Mam a Dad yn arwain y plant mewn caneuon i'r teulu: “Bydden ni’r plant yn canu gyda nhw, mewn harmoni cyn i ni wybod hyd yn oed beth oedd ystyr y gair. Mae gan frodyr a chwiorydd yr un vibrato felly mae’r sain a wnânt gyda’i gilydd bron yn anwahanadwy.” 

Felly, roedd cariad Kate at gerddoriaeth werin a’r traddodiad wedi’i gynnau; roedd hi wedi cael ei chyflwyno i drysorfa ryfeddol o straeon ac alawon sydd wedi tanio ei dychymyg ac wedi bod yn ffynhonnell gyson o ysbrydoliaeth fyth ers hynny. O'r gwych, y rhamantaidd, y doniol ac yn enwedig y trasig – mae canu neu glywed y fath alawon sy’n llawn ergydion yn ei hudo:

"Yr hyn sy'n apelio ataf am yr hen ganeuon yw'r straeon a'r ffordd syml y cawsant eu hysgrifennu. 

Mae rhai yn boenus o drist a'r rhai hynny sy'n fy nenu fwyaf." 

O ganu caneuon yng nghefn y car, roedd Kate cyn hir yn troedio'r byrddau ei hun; fel unawdydd, fel deuawd gyda'i ffrind Kathryn Roberts, ynghyd â chanu gydag Equation a’r grŵp gwerin Celtaidd benywaidd, The Poozies. Ac felly pan ddaeth ar y sin gerddorol ehangach yn 1999 gyda'i hail albwm unigol, Sleepless, nid achos o 'lwyddiant dros nos' ydoedd ond canlyniad blynyddoedd lawer o ddysgu a hogi ei chrefft.

Yn ystod cyfweliad ar gyfer cylchgrawn R2 yn 2015, soniodd Kate yn hoffus am y rôl annatod mae ei rhieni wedi'i chwarae yn ei chyfeiriad cerddorol:

"Pasiodd fy rhieni gymaint o ganeuon ymlaen i mi ac maen nhw’n parhau i wneud hynny. Maen nhw bob amser yn hymian ac yn canu pethau dwi erioed wedi eu clywed o'r blaen ac o dro i dro dwi hefyd yn cofio llinellau o ganeuon roedden nhw'n arfer eu canu. Dwi bob amser yn galw i’w gweld nhw ac yn gofyn iddyn nhw am y peth ac wedyn yn dwyn y gân! Na, o ddifri, maen nhw wastad wedi bod yn wych am basio caneuon ymlaen. Dwi'n lwcus iawn!"

Bellach, fel rhiant ei hun, mae Kate yn cadw'r traddodiad teuluol hwn yn fyw: 

"Rwyf eisoes wedi dechrau pasio hyn ymlaen gyda'n merched, Daisy a Phoebe.  Maen nhw eisoes yn gwybod ychydig o ganeuon gwerin ... yn ogystal â chaneuon o 'Frozen'!"

Yn gyfansoddwr, yn drefnwr ac yn gydweithiwr

Ers dechrau ei gyrfa unigol, nid yn unig y mae Kate wedi bod yn ddehonglwr a threfnydd alawon traddodiadol, ond hefyd alawon cyfoes fel 'Our Town' Iris DeMent a ‘Withered and Died’ Richard Thompson tra ym mis Hydref 2016 perfformiodd fersiwn annwyl o gân Oasis 'Don’t Go Away' ar sioe Jo Whiley ar BBC Radio 2 .

Fel cyfansoddwr ei hun, mae ysbryd, iaith ac awyrgylch yr hen alawon hynny yn anorfod wedi llywio caneuon Kate ei hun.   Mae ei hysgrifennu mor fanwl driw i eirfa, rhythmau a churiadau’r traddodiad mae weithiau'n dipyn o syndod i ddarganfod nad yw caneuon mor rhagorol â 'Daughter of Heaven' neu 'Ghost' neu 'I’ll Be Wise’  yn drysorau wedi eu tynnu o un o lyfrau baledi gwerthfawr Kate ond yn wir yn rhai newydd sbon, gwreiddiol a hynod o hardd.

Yn 2020, mae gyrfa Kate yn parhau'n ddiysgog: o'i chwmpas mae ei gŵr Damien O’Kane, ei theulu hoff a dibynadwy (sy'n rhedeg ac yn gweinyddu label recordiau Kate, Pure Records) a cherddorion gwerin gorau'r DU ar lwyfan ac ar ddisg, mae ei cherddoriaeth wedi mynd o nerth i nerth.

Yn enillydd Gwobrau Gwerin BBC Radio 2 bedair gwaith (yn fwyaf nodedig, fel Canwr Gwerin y Flwyddyn yn 2000 a'r Act Byw Gorau yn 2006), yn 2014 derbyniodd Wobr Bathodyn Aur glodfawr yr Academi Brydeinig o Awduron Caneuon a Chyfansoddwyr am ei 'chyfraniad unigryw i gerddoriaeth'. Yn anrhydedd haeddiannol dros ben, mae’n adlewyrchu'r ffaith fod Kate, ers dros ugain mlynedd a mwy o yrfa recordio, wedi rhyddhau cyfres o albymau syfrdanol sydd wedi’u canmol gan y beirniaid sy'n parhau i fod yn driw i'r traddodiad ac sydd wedi bod yn boblogaidd gyda chynulleidfaoedd y tu hwnt i’r byd gwerin (dringodd Awkward Annie yn 2008 i rif 2 yn y siartiau Indie, a chyrhaeddodd Life in a Paper Boat rif 19 yn Siart Annibynnol Swyddogol y DU). Felly mae Kate wedi dod yn 'seren' o’r iawn ryw, ac - yn bwysicaf oll – ar ei thelerau ei hun.

Yn wir mae'r apêl sydd gan Kate mewn sawl maes cerddorol yn ddigynsail i ganwr gwerin ac mae wedi llwyddo i wneud hynny heb gyfaddawdu. Pan ddywedodd cylchgrawn Q y geiriau enwog,      ‘Gallwch chi ddim cael cerddoriaeth werin mwy cŵl na Kate Rusby', aeth y geiriau ddim i’w phen.  Nid oedd ganddi broblem gyda'r sylw a gafodd ei henwebiad Mercury nac wrth ymddangos ar 'Later with Jools Holland' nac, yn 2006, wrth recordio deuawd - 'All Over Again’ gyda Ronan Keating aeth i’r Deg Uchaf. Mae pob ymddangosiad yn y ‘prif ffrwd’ wedi digwydd heb unrhyw arlliw o ‘werthu allan’ ac – yn fawr i'w boddhad – ddim ond wedi ehangu apêl y math yma o gerddoriaeth. 

"Mae'n wych cael y gerddoriaeth allan yna.  Prif broblem cerddoriaeth werin yw ei bod hi mor anodd cael pobl i'w chlywed – mae cyn lleied o gyfleoedd i wneud hynny ar Radio'r DU.  Mae rheolwyr gorsafoedd radio yn argyhoeddedig nad oes gan eu gwrandawyr ddiddordeb ynddo, bod gan bobl y stigma enfawr yma am 'Gwerin' ond pan fydd pobl yn dod i'w glywed fel arfer maen nhw’n ei hoffi oherwydd mae rhywbeth ynddo mewn gwirionedd i bawb. Felly, roedd mynd ar y sioeau hynny yn agor fy ngherddoriaeth a gwerin yn gyffredinol i fyny i bobl na fyddai erioed wedi ei chlywed fel arfer."

Nid yw’r cydweithio wnaeth Kate gydag artistiaid y tu hwnt i'r byd gwerin - Eddi Reader,  Graham Coxon o Blur, Roddy Woomble o Idlewild, Ronan Keating ac Ella Edmondson - wedi bod yn gamau gyrfaol ymwybodol ond maent wedi deillio’n naturiol o fod yn gerddor yn gweithio yn y DU:

"Dysgais yn gyflym fod y sîn gerddoriaeth Brydeinig yn fyd bach iawn. Pan fyddwch chi'n mynd ar daith gymaint ag yr wyf i wedi gwneud, chi’n taro ar bob math o bobl, rhai yn gerddorion, rhai yn fwy enwog na'i gilydd. Pa un a ydyn nhw'n enwog ai peidio, os yw rhywbeth yn clicio a hoffech chi weithio gyda'ch gilydd yna mae hynny bob amser yn beth cyffrous."

Ynghyd â'r cydweithrediadau â cherddorion bu cyfleoedd pleserus i weithio mewn ffilm ('Heartlands') a theledu (animeiddiad y BBC o 'Jack Frost' a recordio cân Ray Davies 'The Village Green Preservation Society’ fel alaw thema’r gyfres 'Jam and Jerusalem'). Roedd y rhain i gyd yn ganlyniad i bobl eraill, y tu hwnt i’r byd gwerin, yn cael eu hysbrydoli gan ganu Kate.

Cafodd y ffaith bod cerddoriaeth Kate wedi ymestyn yn bell ei gydnabod yn 2012 gan yr amrywiaeth anhygoel o artistiaid gwych o bob rhan o'r sbectrwm o gerddoriaeth boblogaidd a ymddangosodd ar yr albwm dwbl y flwyddyn honno i nodi ugain mlynedd Kate yn y byd cerddorol, dan y teitl priodol 20.

Paul Brady, Dave Burland, Jim Causley, Mary Chapin Carpenter, Jerry Douglas, Bob Fox, Stephen Fretwell, Dick Gaughan, Grimethorpe Colliery Band, Sarah Jarosz, Aoife O’Donovan, Declan O’Rourke, Eddi Reader, Philip Selway, Chris Thile, Richard Thompson, Sara Watkins, Paul Weller, ei gŵr Damien, ei brawd Joe ac, yn fwy teimladwy na’r oll yna, ei mentor a’i harwr cerddorol, y dawnus Nic Jones:

"Mae gen i atgofion mor hapus o'r recordiadau hynny. Roedd yn dasg anferthol gyda chantorion gwadd a cherddorion gwych drwyddi draw."

Wrth sgwrsio, mae agwedd hynod o ddi-flewyn-ar-dafod Kate i fywyd yn tanlinellu ei magwraeth yn Swydd Efrog: yn ddengar ac yn ddoniol ar yr un pryd, mae ei chellwair ar lwyfan yn annwyl ac yn ddigywilydd, tra oddi ar y llwyfan, mewn cyfweliad, nid yw'n gwastraffu dim amser yn cyrraedd y pwynt. Mae ei didwylledd mor braf ag y mae yn brin.

Roedd ei hymateb i'w chydweithio gyda Ronan Keating a'r aeliau a gododd hynny ymhlith y rhai sy’n cael eu nabod gyda gwên o fewn y gymuned werin fel yr 'Heddlu Gwerin':

"Nes i feddwl, pam ddim? Mae Ronan yn fachgen hyfryd – yn gwybod beth yw beth, yn gweithio'n galed, yn gwrtais, yn ddoniol – â chanddo ben ôl pert! Beth sydd ddim i'w hoffi? 

Yn ogystal, rhoddodd gyfle i mi edrych i mewn i fyd gwallgof cerddoriaeth bop ac roedd yn llawer o hwyl. Ac mi ges i fynd ar 'Top the Pops’ oedd yn eitha cŵl mewn gwirionedd – rhywbeth i ddweud wrth yr wyrion!

O ran yr ychydig o feirniadu a glywais i, does dim ots gen i. Dydw i ddim yn cymryd cyfarwyddyd gan bobl dydw i ddim hyd yn oed wedi cyfarfod."

Mae Kate yn cael ei chyffwrdd yn arbennig gan yr hoffter y mae hi'n ei dderbyn gan ei chynulleidfa - ei 'theulu estynedig' - sy'n dal lle mor arbennig yn ei chalon:

"Rwy'n rhyfeddu bob amser at faint o bobl sy'n dod i theatrau ar hyd a lled y wlad i glywed fy ngherddoriaeth. Maen nhw wedi dewis cael eu tocynnau, cael eu te, gwisgo i fyny, mynd yn eu ceir a theithio i ddod i weld fi.  Mae'n rhaid i mi stopio fy hun rhag meddwl am y peth achos dwi'n poeni am y cyfrifoldeb o wneud noson rhywun gystal ag y galla i."

Teulu ac Ysbrydoliaeth

Nid yw ei chefnogwyr yn anymwybodol o’i phenderfyniad i roi o'i gorau. Roedden nhw a phawb sy'n adnabod ac yn caru Kate a'i gŵr Damien O’Kane wrth eu boddau yn clywed am enedigaethau eu merched hardd Daisy Delia a Phoebe Summer. Yn y ffyrdd mwyaf bendithiol maen nhw wedi newid bywydau Kate a Damien am byth.

Fel i bob rhiant sy'n ymgodymu â’r dimensiwn newydd y mae plant yn dod i fywyd teuluol, mae wedi bod yn heriol – ac fel mae Kate yn cydnabod - yn fater i 'Tîm-Rusby'!

"Dwi jest yn rhyw fath o ymbalfalu fy ffordd drwy'r cyfan, ond gyda chynllunio manwl wrth gwrs! Yn ffodus, mae fy nheulu yn byw yn yr un pentref felly rhyngddyn nhw a'r ysgol rydyn ni’n dod i ben.  Tra'r oeddent yn fabanod ill dwy, daethant gyda ni ar daith – tra eu bod mor ifanc, maent mor gludadwy. Does dim ffordd y bydden i wedi gallu parhau i deithio heb fy nheulu gan fod ein gwaith mor afreolaidd o'i gymharu â'r hyn sy’n arferol. Ar ôl i Daisy gael ei geni, ffoniais asiantaeth nani i holi a fyddai'n bosibl i rywun helpu pan oeddem yn gweithio. Eglurais yr oriau a dweud bod rhaid gweithio rhai dyddiau ar rai wythnosau, wedyn weithiau dros nos, ar adegau gwahanol ac ati, ac fe wnaethon nhw chwerthin arna i! Felly, mae'n bendant yn debyg i drefnu milwyr pan fyddwn yn teithio ac yn recordio.  Ond wrth gwrs, fyddwn i ddim am iddo fod unrhyw ffordd arall. Mae fy merched yn hwyl gwych."

Yn hytrach nag ymyrryd yn ei cherddoriaeth, mae Daisy a Phoebe ill dwy fel petaent wedi ysbrydoli a rhoi egni i Kate. Yn 2010 cafodd ei hun mewn lle da iawn: nid yn unig roedd hi'n fam ond roedd cymryd amser i ffwrdd cyn genedigaeth Daisy wedi ei helpu i ganolbwyntio ei meddyliau ar albwm stiwdio newydd y flwyddyn honno, Make the Light.  

"Roedd beichiogrwydd yn cytuno â'm hochr greadigol.  Ysgrifennais lawer.  Cymerais beth amser i ffwrdd o deithio felly cefais fwy o amser nag arfer i ysgrifennu a chanlyniad hynny oedd cnwd o fy nghaneuon fy hun nad oeddwn erioed wedi'u cael o'r blaen. Fel arfer dwi ond yn ysgrifennu bob hyn a hyn ond yn sydyn mi oedd gen i lawer o fy nghaneuon fy hun."

Yn wreiddiol wrth gynllunio Making the Light, y bwriad oedd yn ôl Kate:

"oedd cael cymysgedd o ganeuon traddodiadol a fy rhai fy hun – fel mae fy albymau fel arfer.”  Atgoffwyd hi gan sylw wnaeth Jennifer Saunders wrthi y dylai recordio albwm o'i holl ganeuon ei hun. "Roeddwn i'n meddwl ei fod yn syniad da, ond pan ddywedodd hi hynny, doedd gen i ddim digon o alawon. Ar ôl i fy Daisy hyfryd gael ei geni - daeth yr amser cywir!”

Daeth albwm cyntaf Kate o’i chaneuon ei hun, Make the Light yn ddigwyddiad o bwys mewn mwy nag un ffordd. Nid yn unig fe gyfareddodd feirniaid a chefnogwyr fel ei gilydd yn artistig fe'i cyflwynodd i ffordd wahanol o weithio:

"Roedd yn brofiad cwbl newydd. Fel y prif chwaraewr gitâr gallai Damien a fi eistedd bob nos tra roedd Daisy yn y gwely a gweithio ar y trefniadau. Ddim un waith wnaeth e gwyno am gael ei fosio gan y 'Mrs', wel, nid iddo ddweud beth bynnag! Yn y ffordd hon roedd gen i weledigaeth glir iawn o sut roeddwn i eisiau i'r caneuon edrych ar ôl eu cwblhau – dwi'n dweud 'edrych' am ei fod yn fwy gweledol na chlywadwy. Mae'n anodd iawn egluro ond dwi'n gweld cân fel paentiad bron, gyda'r gwahanol haenau a dynameg. Fel arfer rwy'n mynd i mewn i'r stiwdio gyda syniad da o sut fydd rhywbeth yn edrych ar y diwedd, ond ddim yn gwybod yn union ble - ac mae hynny'n rhan o'r wefr: mynd ar drywydd y darlun neu'r weledigaeth wreiddiol oedd gen i! Roedd taflu syniadau o gwmpas gyda Damien wedi gwella'r broses hon mewn gwirionedd."

Wedi’i gyd-gynhyrchu gan ei brawd Joe, daeth Make the Light ar ddiwedd amser personol prysur a chynhyrchiol iawn i Kate – fel y soniodd:

"Digwyddodd cymaint rhwng Awkward Annie (2007) a Make the Light – fe gawson ni Daisy, fe briododd Damien a fi (12/06/2010) ac mae'r albwm yn adlewyrchu'r pethau hyn. Yn bennaf yn ganeuon gobeithiol a phositif mae'n hollol wahanol i fy rhai eraill i; mae rhywfaint ohono yn galed, mae peth ohono'n bert ac mae peth ohono braidd yn wallgo! Ond fe gawsom hwyl yn ei wneud.”

Aeth pedair blynedd hynod o brysur arall heibio cyn i Kate recordio’r dilyniant i’r albwm hwnnw, Ghost:

"O diar! Digwyddodd cymaint yn ystod y cyfnod hwnnw!  I ddechrau yn 2011 fe ryddhaon ni albwm Nadolig newydd o'r enw While Mortals Sleep (y dilyniant i Sweet Bells 2008) yna ar ôl hynny fe wnaethon ni 20! Y flwyddyn wedyn fe ryddhaon ni DVD Nadolig – dwi'n caru'r Nadolig felly dyma oedd y cam nesaf mewn gwirionedd. Fe ffilmion ni fe yn Harrogate yn y Neuadd Frenhinol sydd mor brydferth a'r lleoliad perffaith ar ei gyfer. Yna yn 2014 rhyddhaon ni Ghost. Felly doedd dim ffordd yr oeddwn i’n gorffwys!"

"Y peth hyfryd iawn arall a ddigwyddodd oedd bod gennym ferch newydd hyfryd o'r enw Phoebe. Cafodd ei geni tua dwy ran o dair o'r ffordd drwy recordio 20, ac roeddwn yn ôl yn y stiwdio cyn gynted ag y gwnaethon nhw fy ngadael i allan o'r ysbyty. Cefais enedigaeth Cesaraidd gyda hi oedd yn golygu dau ddiwrnod yn yr ysbyty. Dydw i ddim yn un am eistedd o gwmpas felly roedd gen i fy nghyfrifiadur gyda mi a mi weithiais i ar yr albwm rhwng bwydo a chlytiau. Roedd yn rhaid i'r druan bach wrando ar y caneuon tra roedd hi y tu mewn i mi ac yna eto pan oedd hi allan yn y byd! Mae hi'n gerddorol iawn felly efallai mai dyna pam.  Rhwng recordio albymau, roedden ni'n teithio wrth gwrs ac felly dwi wedi bod yn ffitio amser i mewn i fod yn fam i'n merch arall Daisy hefyd, felly prysur, prysur fel arfer!"

Roedd cyfraniad Damien i’r ffordd y cafodd Ghost ei chreu yn aruthrol:

"Mae e jest mor wych i fyw gyda. Rwy'n hoffi dod o hyd i gasgliad o ganeuon sy'n cyd-fynd â’i gilydd, a hynny wnes i gyda Ghost.  Unwaith maen nhw gen i, rwy'n eistedd i lawr gyda Damien sy'n chwaraewr gitâr anhygoel ac sydd hefyd yn chwarae cymaint o offerynnau llinynnol eraill, sy'n golygu bod yna bob amser ymdeimlad gwahanol i roi cynnig arno. Mae hefyd yn ganwr hyfryd sy'n cydymdeimlo'n fawr â'r stori. Mae'n anghyffredin iawn dod o hyd i gerddorion sy'n caru caneuon gymaint â chantorion! Ond pan fyddwch chi'n dod ar draws un mae mor gyffrous – mae fel pe bydden nhw'n gallu mynd i mewn i'ch pen a theimlo ble mae'r gân yn mynd ac felly mae'r cyfan yn disgyn i'w le. Mae'n fraint fawr cael byw gydag un o'r cerddorion hyn ac wrth gwrs Damien gyd-gynhyrchodd Ghost. Mae wedi gwrando ar lawer o gerddoriaeth ddawns dros y blynyddoedd ac mae hyn wedi rhoi syniadau gwych iddo am effeithiau a synau na fyddwn i wedi meddwl amdanyn nhw – fel defnyddio gitâr drydan! Cefais fy syfrdanu gan y synau a'r haenau roedd ffrind Damien a'r gitarydd trydan Stevie Iveson yn gallu creu o'r un offeryn. Roedd yn dod â dimensiwn arall i'm cerddoriaeth ar Ghost. Syniad Damien oedd cyflwyno Stevie – mae ei fewnbwn yn fy ngalluogi i weld caneuon trwy bâr gwahanol o lygaid ac archwilio tir newydd.”

Gŵyl Gartrefol

Byth yn un i orffwys ar ei rhwyfau, yn 2014 aeth Kate, Damien a'r teulu ati i ddechrau ar fenter fawr. Ar y cyd â'r teulu Nicholson, sy'n rhedeg Cannon Hall Open Farm gerllaw, un o brif atyniadau i ymwelwyr De Swydd Efrog, sefydlwyd Gŵyl Underneath the Stars (a enwyd ar ôl albwm Kate o 2003). Wedi'i gynllunio'n ofalus ac yn hyfryd, tyfodd y syniad o gyfres o gyngherddau a gynhaliwyd ar y fferm mewn blynyddoedd blaenorol i godi arian ar gyfer elusennau lleol.   Profodd y digwyddiad cyntaf yn boblogaidd iawn, ac mae brwdfrydedd Kate dros y fenter yn amlwg:

"Roedd mor hardd a hyfryd. Roedd y gerddoriaeth yn anhygoel, roedd y pebyll yn anhygoel, yn streipiau ac yn wych, roedd y stondinau bwyd yn anfarwol ac fe wenodd yr haul! Roedd pawb y siaradais â nhw yn dwlu arno ac yn meddwl ei fod yn hyfryd hefyd."

Roedd Gŵyl Underneath the Stars yn bendant wedi taro tant gyda'i chynulleidfa a ddychwelodd mewn niferoedd cynyddol yn 2015 a 2016 i'w sefydlu fel uchafbwynt llawen yn nhymor y gwyliau.  Mae ei llwyddiant hefyd yn cyflawni uchelgais teuluol ers amser:

"Rydyn ni wastad wedi breuddwydio am gynnal ein gŵyl ein hunain ac felly fe wnaethon ni gadw rhestr fach o'r holl bethau y bydden ni'n eu gwneud ac na fydden ni'n eu gwneud pan oeddem yn ddigon hen i gynnal un ein hunain. Felly mae'r cyfan nawr wedi dod at ei gilydd: pethau gwych i blant eu gwneud drwy'r penwythnos, crefftau dyrys a theatr stryd, llwythi o weithdai, y bwyd mwyaf cyffrous, y cwrw a'r diodydd gorau ac wrth gwrs y gerddoriaeth fwyaf rhagorol, i gyd wedi'u hamgylchynu â harddwch y safle, sydd ei hun wedi'i addurno â blodau wedi'u gwau a chawsus llyffant bychain a phethau tebyg. "

Wrth gwrs, nid yw gŵyl yn ymddangos o unman ac felly mae Gŵyl Underneath the Stars yn bendant yn ymdrech deuluol: wrth i un gloi, rydym ni yng nghamau cynnar y cynllunio ar gyfer y nesaf.  Kate yw'r cyntaf i gydnabod y gwaith caled sydd ei angen i sicrhau bod digwyddiad o'r fath yn digwydd ac yn llwyddo ar yr holl lefelau.

Mae Gŵyl Underneath the Stars yn tanategu ymhellach bwysigrwydd 'teulu' i Kate:

"O yn bendant, fy nheulu yw canolbwynt popeth dwi'n ei wneud. Ni allwn fyth fod wedi gwneud y cyfan hebddynt dros y blynyddoedd hynt: maent i gyd yn gwbl hanfodol.  Mae gen i sgìl sy'n gwneud un peth ac mae ganddyn nhw i gyd sgiliau gwahanol ac mae'n ymddangos ei fod wedi ffitio'n dda gyda'i gilydd yr holl flynyddoedd hyn." 

Hoffter Kate o’r Nadolig

Enghraifft berffaith o sut mae ei magwraeth yn Swydd Efrog wedi helpu i siapio a llywio gwaith Kate fel cantores werin yw ei halbymau Nadolig - ac mae pump ohonynt bellach, cafodd y bumed – Holly Head ei rhyddhauyn 2019.

"Rwy'n dwlu ar y Nadolig. Rwy'n siŵr ei fod yn llawer i'w wneud gyda’r ffaith fy mod yn fabi Nadolig, a hyd yn oed mwy i'w wneud gyda'r Nadoligau teuluol hyfryd a gawsom pan oeddem yn ifanc. Doedden nhw ddim dros y top nac yn afradlon gan nad oedd gennym lawer o arian, ond roedden nhw'n hudolus ac yn ddisglair! Dwi'n trio gwneud yn siwr mai dyna fel mae'r Nadolig yn ein tŷ ni gyda fy merched. Yn wir y llynedd (2015) addurnodd Mam a Dad dŷ doliau a wnaethon nhw bron i 40 o flynyddoedd yn ôl i mi a fy chwaer hŷn, Emma. Roedden nhw wedi ei gadw'r holl flynyddoedd hyn ac wedi gweithio'n gyfrinachol arno ac fe ymddangosodd ar ddydd Nadolig! O fy ngair fe wnes i wylo pan welais ef, roedd mor hardd a gwerthfawr! Dydyn ni erioed wedi bod yn rhai am ddiemwntau a gemau fel trysorau teuluol. Mae’n well gennym ni hen wregys pwll lledr fy nhaid a thŷ doliau cartref, dyna’r ffordd orau i fod."

Mae’r ffaith bod Kate yn llwyr ymgolli yn y Nadolig yn golygu bod ei chefnogwyr yn edrych ymlaen yn fawr at ei theithiau Nadolig yn y DU. Does bosib nad oes ffordd well o ddechrau tymor yr Ŵyl na mynychu cyngerdd Nadolig Kate Rusby!

Mae'r caneuon ar ei halbwm Nadolig yn tynnu'n syth ar draddodiadau Nadolig teulu’r Rusby’s a Swydd Efrog.Fel merch fach, doedd dim byd yn crisialu ysbryd y Nadolig yn well i Kate na dod ynghyd gyda theulu a ffrindiau i ganu carolau, ond nid carolau cyffredin yn unig: Carolau Swydd Efrog!

"Dw i wrth fy modd gyda'r carolau traddodiadol sydd gennym ni yma yn Ne Swydd Efrog hardd. Mae cannoedd o'r rhain yn cael eu canu ar draws y sir ac rwyf wedi bod yn eu dysgu ers i mi fod yn fach iawn, pan aethpwyd â ni i sesiynau 'canu' gan ein rhieni. Bydden ni yn y bariau cwrw gyda’r plant eraill, yn lliwio ac yn bwyta creision ond yr holl amser roedd y caneuon yn ymdreiddio i'n hymennydd heb i ni sylweddoli! Ychydig flynyddoedd yn ôl, o’r diwedd es i â rhai o'r carolau o amgylch y wlad a’u harddangos mewn lleoedd llai ffodus na De Swydd Efrog i'w rhannu a'u haddysgu i eraill. Dyma ni, flynyddoedd yn ddiweddarach ... Mae'n rhoi cymaint o bleser i mi ail-ymweld â thref, filltiroedd i ffwrdd o gartref ac i'r gynulleidfa gofio carol o'r tro diwethaf i ni ymweld a dechrau canu ar dop eu lleisiau gyda'r ysbryd ffwrdd-â-hi y gwelwch chi ond ar adeg y Nadolig! Dwi wrth fy modd!”

Anrhydedd ac Albwm Newydd 2016: Life in a Paper Boat

Bu 2016 yn flwyddyn nodedig ym mywyd Kate.  Fel erioed, roedd Kate yn brysur iawn: cynllunio gŵyl, trefnu teithiau a gweithio ar albwm stiwdio newydd sbon pan ynghanol popeth daeth syndod mawr:

"Fe gyrhaeddodd llythyr gan Arglwydd Faer Barnsley gan ofyn a fyddwn i'n derbyn Rhyddid Anrhydeddus Bwrdeistref Barnsley! Do’n i ddim yn gallu credu’r peth! Eisteddais gyda Mam a fy chwaer ac roedden ni’n dweud o hyd, 

'Ydych chi'n meddwl ei fod wedi ei anfon at y person cywir?'

'Ydyn nhw'n siŵr eu bod yn golygu fi??'

Roedd 'na ambell i ddeigryn ar y pryd ac ar y diwrnod ei hun!"

Ynghyd ag enwogion eraill o Swydd Efrog, Joann Fletcher (Eifftolegydd), Ian McMillan (bardd, awdur) a David Moody (cyn Arglwydd Raglaw De Swydd Efrog) derbyniodd Kate y wobr fawreddog hon ddydd Mawrth 7 Mehefin 2016 yn Neuadd y Dref Barnsley: un o ddim ond 7 o bobl erioed i wneud hynny.

"Roeddwn i’n ei deimlo yn gymaint o anrhydedd.  Rwyf wedi bod yn lledaenu'r gair am ba mor rhyfeddol yw Barnsley a'r ardal gyfagos am yr holl flynyddoedd yr wyf wedi bod yn teithio!"

Yn ystod ei gyrfa, mae Kate wedi dod yn weithgar iawn yn ei sir enedigol.  Mae'n noddwr i nifer o elusennau, yn un o noddwyr Swydd Efrog ei hun, ac mae wedi poblogeiddio carolau bendigedig De Swydd Efrog ac wedi helpu i sefydlu gŵyl fawreddog yn y sir sy'n denu ymwelwyr o bob cwr o'r byd. Yn anad dim, fel un o gantorion gwerin mwyaf llwyddiannus y DU erioed, lle bynnag y mae'n mynd, mae Kate yn cael ei chydnabod fel llysgennad hynod boblogaidd i Swydd Efrog. Does ryfedd iddi gael ei hystyried yn deilwng. 

"Roeddwn wedi fy llorio'n llwyr ond yn hynod o falch. Mae fy sgrôl wedi’i rhwymo mewn lledr yn eistedd yn falch mewn câs bach gwydr yn ein tŷ i bawb ei weld!"

Yn ystod y seremoni wobrwyo y canodd Kate, am y tro cyntaf yn gyhoeddus, gân newydd arbennig o'i halbwm newydd, Life in a Paper Boat.  Mae'n gân llawn hwyl yn adrodd straeon am ddewrder ac arwriaeth (a llawer o de Swydd Efrog yn cael ei yfed!). Dechreuodd fel stori amser gwely i’r merched Daisy a Phoebe, ac fe gyflwynodd i’r byd archarwr Barnsley ei hun: Big Brave Bill.

"Canais ef fel rhan o'm haraith ar ôl cinio. Ymunodd yr holl gynghorwyr â ni. Roedd yn foment mor hyfryd, yn rhan o ddiwrnod cyfan o atgofion annwyl wedi eu hamgylchynu gan bobl sydd i gyd yn caru, yn dwlu ar ac yn byrlymu â balchder am Barnsley: jest gwych!"

Ac wrth gwrs, yn 2016, fe wnaeth Kate gyhoeddi ei record newydd syfrdanol. Wedi’i chynhyrchu gan Damien, roedd Life in a Paper Boat yn barhad o’r cydweithio creadigol hynod a sefydlwyd gan y ddau. Dringodd yn gyflym i rif 19 yn Siart Albymau Annibynnol Swyddogol y DU ac er gwaethaf yr hyn sydd mewn ffasiwn fel arall, profodd Kate ei bod yn gantores werin y mae gan y cyhoedd ehangach glust ar ei chyfer. Fel y dywedodd y beirniad Bob Fish (For Folk’s Sake): 

"Mae Kate Rusby wedi dangos unwaith eto y gall un briodi gwahanol elfennau mewn ffordd sy'n gwasanaethu anghenion y gân: gan greu traddodiad gwerin sy'n parhau i fyw ac anadlu." - Bob Fish.

Fel erioed, roedd Kate a Damien wedi defnyddio'r broses recordio i hybu cerddoriaeth werin a'i chadw'n berthnasol. Trwy arbrofi'n fwy nag erioed gyda synau ac effeithiau y gellir eu hail-greu ar lwyfan fe gyfansoddon nhw seinlun llawn. 

"Roeddwn i eisiau mwy o offerynnau taro ond nid drymiau. Roeddwn i eisiau i'r synau taro gael eu cynhyrchu mewn mannau eraill er mwyn pwysleisio'r undeb rhwng hen ganeuon a thechnoleg fodern am eu bod yn asio mor berffaith gyda'i gilydd.

Fodd bynnag, ar adegau, mae’n gyfeillgarwch anodd sy'n gallu creu tywyllwch anesmwyth o gwmpas cân.

"Roeddwn i'n arfer meddwl bod gan ganeuon fwy o ofod gyda llai yn mynd ymlaen o'u cwmpas ond drwy ledu'r perimedr sonig fe wnaethon ni greu mwy o le iddyn nhw ffynnu: yn union fel symud y siwmperi i wneud pyst gôl ehangach!"

Fel sy'n digwydd fel arfer, mae'r albwm wedi ei rannu'n gyfartal rhwng caneuon traddodiadol a rhai gwreiddiol Kate Rusby. Mae’r gân sy’n dwyn teitl yr albwm yn cynrychioli ymateb Kate i'r argyfwng mudol sy'n gymaint o gywilydd yn ein byd:

"Ysgrifennais hi ar ôl gwylio'r llu o bobl enbydus oedd yn barod i fentro eu bywydau eu hunain a rhai eu teuluoedd ifanc iawn i groesi'r môr yn y gobaith am fywyd gwell, diogelach. Hoffwn i petai gen i atebion ond y cyfan sydd gen i yw cân. Mae'r teitl yn addas ar gyfer yr holl albwm gan ei fod yn benthyg ei hun i gymaint o ddelweddau a throsiadau gwahanol, gan roi cynfas i mi gyda lle ar gyfer llu o idiomau cerddorol a thelynegol. "

Cân arall ar gyfer ein cyfnod ni yw'r myfyriol Only Desire What You Have sy'n cynnwys Michael McGoldrick yn canu’r chwisl dun heb ei ail.  Mae meddyliau Kate yn troi unwaith yn rhagor at y môr yn The Mermaid, tôn dawel hudolus lle mae’n cael cwmni’r lleisydd Dan Tyminski.

Ymhlith yr alawon traddodiadol mae’r Benjamin Bowmaneer ryfedd, y Pace Egging Song obeithiol sy’n dathlu traddodiad y dramâu pentref Pace Egg yng Ngorllewin Swydd Efrog lle mae St. George yn ymladd pob heriwr, a The Witch of Westmorland, lle mae marchog a dewines yn ganolbwynt telynegol fersiwn hyfryd Kate o gân Archie Fisher.

Mae clawr trawiadol Life in a Paper Boat yn adlewyrchu hanfod yr hyn sydd y tu fewn a'r union ffordd y mae Kate yn mynd ati i lunio cân:

"Fe’i dyluniwyd gan Matt Lazenby a oedd yn gweithio ar Big Brave Bill ar y pryd. Gofynnon ni iddo feddwl am yr albwm a daeth ar draws y paentiad ‘Earth’ gan yr arlunydd o Swydd Efrog David Baumforth. Mae'n hyfryd ac yn crisialu harddwch mympwyol y môr. Cafodd Matt ei ysbrydoli fel yr oeddem ni’n dymuno ac ychwanegodd ychydig o bethau gan gynnwys môr-forwyn a chwch papur go iawn a wnaed gan y ffotograffydd David Angel. Treuliodd David oriau’n gwneud y cwch. Daeth y cyfan at ei gilydd mewn gwirionedd ac rwy'n credu ei fod yn crynhoi naws y record yn berffaith."

Roedd Kate yn gwybod ei fod yn berffaith oherwydd ei fod yn 'edrych fel y gerddoriaeth' yr oedd hi'n ei gwneud - rhywbeth roedd hi hefyd wedi'i ddweud am y caneuon ar Make the Light yn 2014.

"Dwi'n gweld caneuon fel paentiadau, dyna sut dwi'n dechrau gweithio ar drac.  Yn fy meddwl i mae yna liwiau a haenau. Mae'n anodd esbonio ond dydw i ddim yn ei glywed, dwi'n ei weld!  Rwy'n gwybod bod fy ymennydd yn eithaf rhyfedd, rwy'n siŵr mai dyna pam mae gen i wallt cyrliog: mae e i gyd wedi cymysgu braidd i mewn yno!"

Yn albwm sydd wedi’i wireddu mor hyfryd, ac mor gyfoethog ag y mae'n amrywiol, mae Life in a Paper Boat yn crynhoi popeth sydd wedi gwneud Kate yn artist mor glodwiw. Wrth ei graidd mae ei llais rhyfeddol ac unigryw sy'n treiddio drwy ac yn goleuo'r cyfan y mae'n ei ganu. Yn yr un modd, mae'n adlewyrchu ei hymroddiad i’r  'gân': yn draddodiadol neu wreiddiol, dyw Kate byth yn colli golwg ar naratif y dôn; nid yw byth yn anwybyddu pwysigrwydd y geiriau.  Ac yna mae ei gwerthoedd cynhyrchu: mae’r cyfuniad o offerynnau a’i threfniadau sydd wedi'u saernïo'n wych i gyd yn cyfuno i greu recordiadau sydd bron yn weledol yn eu grym a'u cwmpas.

I Kate, mae'r record yma wedi bod yn arbennig: 

"Hwn oedd yr albwm mwyaf cyffrous i'w wneud o ran bod cymaint o arbrofi felly roedd syniadau'n cael eu lluchio ar draws y lle, nid yn annhebyg i ffrogiau ysgol fy merched ar ddiwedd diwrnod prysur!

Mae'n rhaid i chi barhau i roi cynnig ar bethau newydd on’d oes, cadw i ddysgu?

Byddai'n gas gen i fod yn un o'r bobl hynny sydd jest yn eistedd ac yn meddwl eu bod yn gwybod popeth. Rwy'n credu bod hynny'n wir i bob un ohonom ni yn Pure Records. Rydyn ni i gyd yn dal i ddarganfod pethau; dyna sy'n ei gadw'n gyffrous ac felly'n bleserus.”

Wedi’i ddisgrifio fel albwm a fydd yn parhau, roedd Life in a Paper Boat yn ffordd wych o ddod â 2016 i ben, ac i ragweld 2017.

 

2017 ymlaen…

Roedd 2017 wrth gwrs, yn nodi pen-blwydd Kate Rusby fel cantores werin yn 25 oed: blwyddyn arbennig iawn yn wir.

Gyda heriau a phleserau magu plant, albymau i recordio, teithiau, gŵyl yng ngofal y teulu i’w threfnu, fel arfer mae’r dyfodol yn ddisglair i Kate: mae gan ei theulu, ei ffrindiau, ei band a’i chefnogwyr lawer i edrych ymlaen ato a'i fwynhau.

"Mae’r ffaith fod Phoebe yn dechrau ysgol o bosib yn fy rhyddhau ambell ddiwrnod i eistedd a chael y gofod meddwl i fod yn greadigol ac ysgrifennu os yw'r hwyliau yn mynd â fi!"

Dyna'r cynllun beth bynnag: fel erioed mae angerdd Kate dros gerddoriaeth yn parhau.  Yn ofnadwy o falch o gael ei galw'n gantores werin, mae'n cydnabod ac yn gwerthfawrogi'r cyfeiriad y mae wedi ei roi i'w bywyd: "Rwy'n chwarae'r gerddoriaeth rydw i eisiau ei chwarae, yn gweithio gyda cherddorion hynod dalentog ac yn gwneud bywoliaeth o wneud rhywbeth yr ydw i’n ei garu."

A'r peth gwych yw – pryd bynnag y mae Kate Rusby yn canu - fel y bu am y pum mlynedd ar hugain diwethaf - nid yn unig mae'r byd yn lle gwell ond mae peth o'r cariad hwnnw yn ein cyffwrdd ni i gyd.

Yn seiliedig ar y bywgraffiad gwreiddiol gan Colin Hall

Ymuno â'r rhestr bostio